Kultura ludowa – Beskid Śląski

Zobaczmy teraz, jak wyglądało wnętrze czarnej izby w Istebnej* w opisie Pawła Zawady sprzed z górą 80 lat:

„Do wielkiej izby wchodzi się z sieni przez wysoki próg, podłoga, dziś z desek, była dawniej ubita z gliny. IV kącie stoi piec, prawie czwartą część izby zajmujący, składa się on z właściwego pieca piekarskiego do 2 m długiego, półkolistego, o promieniu powyżej 50 cm, i z nalepy. Dokoła izby były szerokie ławy, w drugim kącie była półka na garnki i miski, które były z gliny w JaMonkowie wypalane (…), w trzecim kącie stał kamienny stół, na którym «trzyto» (mleto) sól, przy nim tylko w większe święta jadano, w długie wieczory na nim rysowano «koszor» i grano «w owce», ulubioną grę górali, w czwartym stała «łożnica» (łóżko) wspólne dla gazdy i gaździny, dzieci śpią po ławach na workach słomą wypchanych, dziewki i parobcy po stajniach, starzykowie na piecu lub w komórce. Na ławie koło pieca stały żarna, pod piecem były kury i króliki, czasem stał w kącie «corek» dla prosiąt lub jagniąt, a koło niego było cielę uwiązane. Pod nalepą składano drzewo opałowe, które suszono na «poleni», tj. na belkach pod powalą, drzewo, ok. 1 m długie, wkładano do pieca, a po przepaleniu «garbano» (wygarniano) «czoskiem» (drągiem) na nalepę, a do pieca wkładano placki albo «poleśniki» (ziemniaki tarte, na listkach kapusty pieczone, śmietaną i masłem suto okraszone, czasem z posypką bryndzy). Nad nalepą wisiał kocioł z wodą, jego zadaniem głównym było zatrzymanie płomieni i iskier. Dym szedł do izby, trzymał się pod powałą, a potem wychodził przez otwarte drzwi do sieni i drewnianego (czasem) komina. Koło ognia na nalepie stawiano gliniane garnki, zaś bydłu gotowano w «żeleźniokach» (garnki z lanego żelaza), te stawiano już w «czeluściu», tj. wylocie pieca. Do prędszego ugotowania używano «ponewek i ryników» (naczynia żelazne z dnem kulistym o trzech wysokich nogach). (…) Na ławie przed piecem «szkrobano» ziemniaki przy świetle « szczapy» (łuczywa bukowego). (…) Koło stołu stała szeroka «stołica» (ława), przy której śniadano lub wieczerzano ze wspólnej misy, siadano koło niej na samorosłych stołkach lub «gnotkach», a jadano przeważnie ziemniaki z mlekiem (…) z glinianych mis, dawniej łyżkami drewnianymi”.

Biała izba stanowiła rodzaj domowego skarbca. Tam w „truchłach” — malowanych skrzyniach śląskich (zwanych poza Istebną „trówłami”), lub w ryzowanych, o półkoliście sklepionym wieku, bukowych skrzyniach „wałaskich” przechowywano żeńskie świąteczne ubiory i inne cenne rzeczy. Na wbitych w ściany kołkach, zwanych „klinkami”, wisiały męskie świąteczne części garderoby. Stojące tam zwykle łoże używano do gromadzenia poduszek i pierzyn na wiano dla córek.

Na „przedgórzu” (strych nad sienią) i na „górzy” (strych nad izbą i świetnicą) stały „wachy” (drewniane skrzynie) i „kadłuby” (pojemniki dłubane z jednego, zwykle wypróchniałego w środku pnia) bądź „mosory” na zboże, „sondki” na szpyrkę i „komarniki” na ser. Tam też trzymano „kocury” wyczesanej kądzieli i gotową przędzę oraz „putyry”, „obońki” i inne naczynia używane latem na szałasie. Wyrabiali je, jak i wszystkie inne używane w gospodarstwie sprzęty, sami górale.

Kwitło więc w każdej wsi stolarstwo, bednarstwo, kowalstwo, działały folusze — też zresztą własnego, góralskiego pomysłu i roboty — w których spilśniano sukno na „nogawice” i gunie. Stukały w zimowe wieczory krosna, na których tkano lniane płótna: grube drelichy na „dzichty” (płachty na siano), „łochtusze do łożnic” (prześcieradła) i codzienne ubiory, cieńsze płótna na koszule i „cychy” (poszewki) oraz „ćwilichy” na odświętną bieliznę. Na „szkrablicach” gręplowano wełnę, którą później kobiety przędły „w pobaby” (wspólnie, z pomocą sąsiadek), dawniej na wrzecionach, później już na kołowrotkach. Na „stolicy strugacej” gładzono gonty lub „drzyto szczypy” z bukowego drewna do oświetlania chałup.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tradycyjnej kultury ludowej jest strój. Na obszarze obejmowanym przez niniejszy przewodnik występowały zasadniczo dwa, różniące się istotnie od siebie, typy stroju ludowego: strój górali śląskich i strój cieszyński czyli tzw. wałaski.

Strój góralski śląski noszony był przez mieszkańców wszystkich wsi górskich dawnego księstwa cieszyńskiego, obejmując swym zasięgiem obszar od Jaworzynki i Mostów po Wisłę i Nydek (a kiedyś nawet po Ustroń). Jeszcze do pierwszych lat powojennych spotykany on był dość powszechnie na terenie Istebnej*, Jaworzynki* i Bukowca*. Charakteryzowały go, utrzymujące się tu najdłużej w stosunku do innych rejonów, materiały wytwarzane przez samych górali, a więc tkaniny samodziałowe lniane i wełniane, liczne elementy ze skóry, swoiste ozdoby w postaci koronek, wyszywań i elementów metalowych oraz niewielkie zróżnicowanie kolorystyczne, wynikające z naturalnych barw tworzywa.

W skład kobiecego stroju góralskiego u mężatek wchodził czółkowy czepiec koronkowy na głowę, pod który włosy upinano w kok nad karkiem, zaś na czepiec nakładano dużą, złożoną po przekątnej chustę „rożkową” lub „spuszczową”, z białego, usztywnionego płótna, haftowaną w narożnikach brązowymi nićmi. Panny, uczesane „na rozdzioł”, nie nosiły nakryć głowy, a włosy zaplatały w warkocze. Ciało okrywała „ciasnocha” — długa, płócienna koszula, na którą nakładano biały, luźny, sięgający pasa „kabotek” z krótkimi rękawami. Pod szyją i na rękawach kabotek był wykończony kolorowym, wyszywanym „lemcem”. W pasie od tyłu przypasywano czarny, gęsto w fałdki układany i długi do pół łydki „fortuch”, a z przodu drugi „fortuszek” z modrego płótna, drukowanego w drobny, biały wzór. Na nogi ubierano „kopytka”, tj. białe, wełniane skarpetki, w zimie zastępowane długimi do 5 metrów, czerwonymi, gęsto fałdowanymi pończochami z tego samego materiału. Obuwie stanowiły skórzane kierpce, wiązane plecionymi, wełnianymi sznurkami, a od święta — czerwoną wstążką. W zimie ubierały góralki krótki kożuch lub ciemną wełnianą „jaklę”, a na to „drelichową łochtuszę” — białą, wielką jak prześcieradło chustę, lub też grubą chustę wełnianą — „hackę”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *