Orawska Półgóra – Oravska Polhora

Orawska Półgóra – PÓŁGÓRA (słow. Oravska Polhora) — duża wieś w dolinie Półgórzanki, leżąca częściowo w Beskidzie Orawskim pomiędzy Babią Górą (1725 m) na wschodzie i Pilskiem* (1557 m) na zachodzie, częściowo zaś na obszarze Podbeskidzkiego Rowu (slow. Podbeskydska brazda). Centrum wsi znajduje się na wysokości 690 m. Półgóra jest najbardziej na północ położoną wsią Słowacji. W roku 1996 liczyła około 3 200 mieszkańców.

Na terenie Półgóry odkryto ślady bytności człowieka pochodzące ze schyłkowego neolitu (eneolit — ok. 3200 – ok. 1900 lat p.n.e.). Są to kamienna siekierka z Babiej Góry oraz siekierka miedziana, wykonana z rudy wydobywanej w Bańskiej Bystrzycy. Dalsze znaleziska pochodzą z młodszej epoki brązu (sprzed 1000 r. p.n.e.) i łączą się z kulturą łużycką.

Nazwa wsi wywodzi się stąd, że jej obszar katastralny obejmował pół Babiej Góry. Półgóra powstała przy starym szlaku handlowym łączącym miasta Twardoszyn i Żywiec*. Być może, że jeszcze przed powstaniem wsi znajdowała się tutaj komora celna i zajazd. Dokładna data założenia wsi nie jest znana. Musiała jednak powstać przed połową XVI wieku, bowiem jest już zaznaczona na rękopiśmiennej mapie Górnej Orawy z roku 1550. Odkrycie tej mapy około roku 1970 przesunęło początek wsi o około 40 lat wstecz, bowiem do tego momentu najstarsza wzmianka o niej pochodziła ze spisu powinności na rzecz dominium orawskiego, z roku 1588. Wymieniona mapa sporządzona została przez królewskich węgierskich urzędników, którzy przybyli do słonych źródeł w Półgórze znanych już wówczas i użytkowanych, zarówno przez miejscową ludność, jak i właścicieli orawskiego państwa. (Półgóra Słona Woda). Wieś Półgóra została założona na prawie wołoskim. Jej mieszkańcy mieli obowiązek pełnienia służby strażniczej, tj. ochronę szlaku handlowego. Z tytułu tej służby byli zwolnieni z danin i opłat feudalnych. Pierwszym znanym sołtysem był Tomasz Kitka. Większość osadników przybyła z terenów Polski, przede wszystkim z Żywiecczyzny, jako zbiegowie z feudalnych dóbr Komorowskich. Potwierdzają to m.in. pierwsze nazwiska osadników, takie jak: Polak, Żywczak a także Slezak (Ślązak). Nazwisko Rusnak dowodzi pochodzenia ruskiego, zaś Luptovec — słowackiego (z Liptowa). Ówczesna dominacja żywiołu polskiego czytelna jest do dzisiaj w gwarze i kulturze ludowej, która przechowuje cechy polskie (przez Słowaków zwane „góralskimi”). W roku 1604 wieś najechał Mikołaj Komorowski z Żywca, który wyprawił się tutaj po swoich zbiegłych poddanych. Po najeździe we wsi został tylko sołtys i dwóch komorników. W roku następnym Półgóra zniszczona została przez oddziały Stefana Bocskay’a, który wywołał powstanie przeciw Habsburgom. Wkrótce potem wieś zaczęła się dźwigać z upadku tak, że w roku 1613 została zobowiązana do świadczeń na rzecz Thurzonów z Orawskiego Zamku. W roku 1614 szlachecka rodzina Plathych z Ćimhowej bezskutecznie protestowała przeciw akcji osadniczej Thurzonów, którzy zakładali osady na terenach należących do tej rodziny. Wiek XVII był też okresem walk religijnych, w których węgierscy magnaci wyznania ewangelickiego występowali przeciw katolickiej dynastii Habsburgów. W tym czasie Półgóra została zniszczona dwukrotnie. Najpierw w roku 1672 podczas powstania Kacpra Piki a następnie w roku 1683 przez wojska litewskie i kozacko-tatarskie Jana III Sobieskiego, tłumiące powstanie Emeryka Thókóly’ego. W latach 1715-16, po gradobiciu, które całkowicie zniszczyło plony, nastał w Półgórze wielki głód. Wielu mieszkańców opuściło wieś. W latach 1737-42 ludność zdziesiątkował mór, który dotarł tu z terenów Polski. Na początku drugiej połowy XVIII wieku, a ponownie w roku 1800 podjęto nieudane próby wydobywania soli w Półgórze Słonej Wodzie, gdzie wykopano szyby eksploatacyjne. W roku 1864 przy tamtejszych słonych źródłach jodowo-bromowych zbudowano niewielkie uzdrowisko (łaźnie). Na frontach I wojny światowej zginęło 80 mieszkańców wsi. Z końcem października 1918 roku nastał czas rewolucyjnych zamieszek skierowanych przeciwko Żydom i ustępującej węgierskiej władzy. Zniszczono i obrabowano wówczas uzdrowisko w Słonej Wodzie. Po zakończeniu działań wojennych Półgóra, jak i inne wsie Górnej Orawy, stała się przedmiotem polsko-czechosłowackiego sporu terytorialnego, rozstrzygniętego ostatecznie przez Konferencję Ambasadorów 28 lipca 1920 roku na korzyść Czechosłowacji. W roku 1924 wytyczono polsko-czechosłowacką granicę, w tym pomiędzy Półgórą a przyznaną Polsce Lipnicą. W okresie międzywojennym nastała koniunktura dla przemysłu drzewnego. Drewno spławiano Półgórzanką i Orawą do Twardoszyna. Duże ilości eksportowano do Polski; wozacy z Półgóry wozili drzewo do stacji kolejowej w Jeleśni. Kryzys gospodarczy na początku lat trzydziestych zahamował eksploatację lasów, a brak pracy spowodował liczną emigrację zarobkową na Zachód, do Jugosławii i Ameryki.W okresie istnienia państwa słowackiego księdza J. Tiso trudna sytuacja materialna ludności spowodowała, że licznie wyjeżdżano na sezonowe roboty do Niemiec. 1. września 1939 roku niemieckie jednostki wojskowe wkroczyły na teren Polski, m.in. z Półgóry. W sierpniu 1944 roku w rejon Babiej Góry przedostał się duży oddział-partyzantów radzieckich kpt. P.S. Tichonowa, który wkrótce przeniósł się w lasy orawskiego Paracza i do stóp Malej Fatry (Zazriwa). 31. sierpnia 1944 roku, w dwa dni po wybuchu Słowackiego Powstania Narodowego, niemiecki oddział, który wkroczył od strony okupowanej Polski, rozbroił słowacką straż graniczną w Półgórze i zajął jej budynek. Niemieckie dowództwo zakwaterowało się w centrum wsi. 3- września oddział słowackich powstańców pod dowództwem por. Alojzego Żuffa starł się z Niemcami na granicy z Rabczą*. W wyniku nieporozumienia Niemcy ostrzelali się wzajemnie, przy czym zginął ich dowódca.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *